
TOP 250 COUNTDOWN
NR. 242 AMERICAN AQUARIUM – END OVER END
Hij geeft haar een pen om op te schrijven wie hij moet worden, als ze hem maar niet weer laat vallen.
In ‘End Over End’ duikt een onbekend gezelschap op. De verteller wil weten wat zijn geliefde bij ‘hen’ heeft gevonden dat hij haar niet kon geven. Niet wie ze zijn, hoe vaak ze elkaar zagen of wat er tussen hen is gebeurd. Alleen dat ene, pijnlijke verschil. In een liefdeslied is zo’n meervoud al snel genoeg om een heel drama te veronderstellen. BJ Barham laat de mensen om wie het gaat juist buiten beeld. We horen alleen degene die erdoor uit zijn evenwicht is geraakt.
Hij is bereid zich te laten ondervragen. Aan het begin biedt hij haar een notitieblok en een pen aan, zodat ze hem nog eens kan uitleggen wat er misging. Hij zal schoppen en schreeuwen, zijn adem inhouden en tot tien tellen. Het klinkt als iemand die zichzelf al hoort ruziemaken en een kinderachtige uitbarsting probeert af te wenden. Later wordt het aanbod opmerkelijker. Ze mag een lijst maken van alles wat ze wil dat hij wordt. Hij zal veranderen, verzekert hij haar. Het is een bijna onbegrensde toezegging, gedaan door iemand die tegelijk nauwelijks begrijpt wat er van hem wordt verlangd.
Misschien is dat het verontrustendste: hij legt de verantwoordelijkheid voor de oplossing bij haar, terwijl hij belooft de uitvoering voor zijn rekening te nemen. Maar als hij dan eindelijk aan haar beschrijving voldoet, is het vertrouwen daarmee hersteld? De tekst laat weinig zien van wat zij wil of heeft gezegd. Ook de indruk van ontrouw is een gevolgtrekking; zijn verwijzing naar anderen bewijst niet dat wij hun geschiedenis kennen. Zijn eigen angst is moeilijker te missen. Telkens keert het verzoek terug dat ze hem niet opnieuw teleurstelt.
De muziek maakt van die herhaling geen afrekening. Akoestische gitaar en pedalsteel zetten het nummer in beweging; elektrische gitaar, bas en drums voegen gaandeweg gewicht toe. De band krijgt meer ruimte, maar het refrein verwerft er geen groter gelijk door. Barham blijft om iets vragen. Zelfs wanneer hij zich een toekomst voorstelt waarin het bloed is opgedroogd en de wonden beginnen te helen, maakt hij geen aanspraak op eeuwige liefde. Hij zegt dat hij dan misschien minder behoefte heeft aan een geliefde dan aan een vriend. Na alle bereidheid zich te voegen naar haar wensen is dat een onverwacht bescheiden verlangen — en tegelijk misschien het moeilijkste.
Op Wolves, uitgebracht in februari 2015, is deze onzekerheid geen vanzelfsprekend verlengstuk van Barhams eigen leven. Hij sprak rond de release juist over de opluchting van een betere periode. Hij was nuchter geworden, getrouwd en kon met zijn band bestaan van muziek. Waar de vroegere platen vaak draaiden om ontsporingen en de dreiging dat de groep zou stoppen, meende hij op Wolves eindelijk te weten wat hij als songwriter wilde zeggen. Het zou verleidelijk zijn om de vrouw in ‘End Over End’ dan ook rechtstreeks uit zijn biografie te halen. Daarvoor ontbreekt de bevestiging.
Nog iets anders maakt die plaat interessant. Eerder op hetzelfde album staat ‘Man I’m Supposed To Be’. Barham vertelde destijds dat hij dit voor zijn toenmalige vriendin, later zijn vrouw, had geschreven. Daar somt de verteller op wie hij allemaal níét zal worden: geen zeeman, geen danser, geen bokser, geen acrobaat. Zelfs als zanger maakt hij zich weinig illusies over zijn stemvastheid. Een overtuigende man worden is voor hem kennelijk niet hetzelfde als overal in uitblinken. Hij wil vooral dat zij hem de hare noemt. Dat is een liefdesverklaring met opvallend weinig grootspraak.
De afstand tussen de liederen is kleiner dan hij eerst lijkt. Ook die tweede man heeft de blik van zijn geliefde nodig om zichzelf te herkennen. Maar hij vult zijn eigen lijst in, en er staan vooral dingen op die hij niet hoeft te zijn. In ‘End Over End’ laat de verteller de bladzijde leeg en schuift hij haar naar de ander. Hij vraagt niet alleen of ze bij hem wil blijven; hij wil weten welke versie van hem haar zou kunnen overtuigen.
Een antwoord komt er niet. De stem van de geliefde ontbreekt, de vermeende anderen zeggen niets en ook het refrein kan de toekomst niet voorspellen. Wat de verteller werkelijk kan veranderen, weten we evenmin als hij. Het merkwaardige is dat hij haar zoveel ruimte biedt om te spreken, terwijl zij in het lied geen woord zegt.
NR. 241 FRANK ZAPPA – COSMIK DEBRIS
De goeroe wil Frank Zappa zijn toekomst verkopen; even later is hij zelf zijn horloge kwijt.
De man draagt een mysterieus gewaad, maar zijn administratie is glashelder. Voor een bescheiden servicevergoeding kan hij je nog vanavond aan verlichting helpen. Zijn agenda is druk, natuurlijk, maar voor een betalende klant schuift hij alles opzij. Frank Zappa had in ‘Cosmik Debris’ een goeroe bedacht die zijn geestelijke gaven even zakelijk aanbiedt als een loodgieter een verstopte afvoer.
Dat was geen toevallig mikpunt. In het Hollywood Palladium in Los Angeles, op 23 maart 1973, kondigde Zappa het lied aan als een nummer over de opkomende goeroe-industrie in de Verenigde Staten. Hij zei niet dat alle meditatie onzin was. Zijn mikpunt was de handel eromheen, met iemand die beweert toegang te hebben tot een hogere werkelijkheid en er vervolgens een rekening voor uitschrijft. De Mystery Man uit het lied heeft zijn tarief al klaar voordat hij weet met wie hij te maken heeft.
Het aardige is dat dit verhaal een muzikale voorgeschiedenis heeft die je aan de vier minuten op de lp niet afleest. Al in november 1972 speelde Zappa ‘Cosmik Debris’ met zijn tienkoppige Petit Wazoo, een gezelschap waarin trompetten, trombones en andere blazers ruim vertegenwoordigd waren. De opname van die avond in Washington verscheen pas in 2016 op Little Dots: vijf minuten en veertig seconden, met een tekst die op enkele plaatsen nog afwijkt van de uiteindelijke plaatversie. De goeroe moest kennelijk een poosje met de band mee op reis voordat hij definitief op vinyl belandde.
Voor Apostrophe (‘) belandde het nummer in mei 1973 bij Bolic Sound in Inglewood, de studio van Ike Turner. Achter Zappa stonden onder anderen toetsenist George Duke, bassist Tom Fowler, drummer Ralph Humphrey en percussioniste Ruth Underwood. Het archief bewaart nog een veelzeggend kleinigheidje: in de langere versie die op The Crux of the Biscuit verscheen, gaat aan het bekende begin een korte blazersfrase vooraf. Die paar seconden werden voor de oorspronkelijke lp weggelaten. Waarom Zappa ze schrapte, is niet gedocumenteerd. Maar het is een mooie herinnering dat ook een ogenschijnlijk achteloos verteld grapje het resultaat is van heel doelbewust knipwerk.
De muziek helpt ondertussen voorkomen dat de verteller alleen maar vier minuten staat te mopperen. Onder de gesproken en halfgezongen tekst ligt een bluesachtig fundament; de gitaar krijgt halverwege een solo die zich langs het vertrouwde twaalfmatenpatroon beweegt. De zang in het refrein heeft juist een soulkleur. En tussen de coupletten, waarin de Mystery Man steeds ingewikkelder aanbiedingen doet, keert dat refrein terug als een kort, hardnekkig antwoord. Je hoeft de hele redenering niet te volgen om de afwijzing mee te krijgen.
De achtergrondstemmen kwamen bovendien uit een omgeving waar niemand zang als vrijblijvend behang beschouwde. Tina Turner en Debbie en Lynn van The Ikettes werkten mee aan de opname. Tina’s naam stond niet op de oorspronkelijke albumhoes; de latere archiefdocumentatie specificeert de bezetting. Dat is meer dan een aansprekend stukje trivia. Zappa laat zijn snedige voordracht steunen op een refrein dat genoeg muzikaal gewicht heeft om telkens terug te komen, hoe potsierlijk de volgende aanbieding ook wordt. Wie precies welke frase zingt, valt uit de beschikbare credits niet af te leiden.
Opmerkelijk genoeg hoorden recensenten dat in 1974 al, al waren ze het over Apostrophe (‘) verder niet eens. Paul J. Grant vond in de Ann Arbor Sun veel van de plaat nogal tam, maar wees ‘Cosmik Debris’ aan als het eerste nummer op kant A dat werkelijk op gang kwam: vanwege het soulachtige refrein en de baslijn. Chuck Mitchell vond in DownBeatjuist de sterke melodieën en het hechte ensemblespel redenen om het album te waarderen. Hij erkende ook dat hij Zappa’s vrijere, instrumentale muziek miste. Twee verschillende oordelen, één nuttige vaststelling: hier ligt de kwaliteit niet uitsluitend in de woorden.
En die woorden zijn goed genoeg om de goeroe ernstig in de problemen te brengen. Wanneer zijn eerste verkooppraatje niet aanslaat, komt hij met een mysterieus doosje dat van alles kan genezen, zelfs astma. Ten slotte toont hij een kristallen bol. Het is het soort productpresentatie waarbij de verkoper zijn geloofwaardigheid steeds sneller verliest naarmate hij meer belooft.
Dan wisselt de bol van eigenaar. De verteller zet een krant om zijn hoofd, spreekt wat bezwerende onzin uit en weet de wonderdoener onder hypnose te brengen. Hij steelt diens ringen en zakhorloge. Daarna gaat hij zelf de toekomst voorspellen. Op dat moment is Zappa’s verteller geen toonbeeld van rede meer; hij blijkt minstens zo handig in het opvoeren van een overtuigende vertoning. Alleen hoeft hij zijn slachtoffer niet eerst een rekening te sturen.
Dat is de gemenigheid die in de jolige blues verpakt zit. De charlatan wordt niet weerlegd met een lesje kritisch denken, maar verslagen op zijn eigen terrein. En Zappa laat het lied eindigen waar het begon: bij een beroepsadvies. Volgens de nieuwe ziener zou de Mystery Man als slager meer kunnen verdienen. Het refrein komt nog een keer langs. De goeroe krijgt geen gelegenheid om zijn tarief aan te passen.
NR. 240 BLACKBERRY SMOKE – ONE HORSE TOWN
Hij is drieëntwintig en heeft zijn eigen dromen al doorgeschoven naar zijn twee zoons.
De vader van Charlie Starr had één helder beroepsadvies voor zijn zoon: blijf uit de textielfabriek. Generaties van de familie hadden in de fabrieken van Lanett, Alabama, gewerkt. Starrs vader repareerde auto’s, speelde gitaar en wist welke prijs het fabriekswerk van mensen kon vragen. Het lawaai was slecht voor je oren, het stof voor je longen. Hij wilde voor Charlie een andere toekomst.
Lanett ligt bij de grens met Georgia, aan de Chattahoochee. De plaats groeide met de textielindustrie. Vanaf het eind van de negentiende eeuw verrezen er fabrieken, arbeiderswoningen, scholen en verenigingsgebouwen. West Point Manufacturing was niet alleen een werkgever; de onderneming bepaalde voor een belangrijk deel hoe het dagelijkse leven werd ingericht. Voor veel gezinnen had die orde voordelen: werk dichtbij, een dak boven het hoofd, onderwijs voor de kinderen. Maar wie woonde in een huis van de werkgever, naar een door die werkgever betaalde school ging en zijn vrije tijd doorbracht bij de bedrijfsvereniging, moest nogal wat ondernemen om buiten het gebruikelijke patroon terecht te komen.
Starr groeide op met een vader die thuis bluegrass, gospel en oude countryliederen zong. Na zijn schooltijd vertrok hij naar Atlanta, waar meer muzikanten, podia en mogelijkheden waren. Alleen ging de weg naar een bestaan in de muziek lang niet zo rechtstreeks als de verkorte versie van een geslaagde muzikantencarrière doet vermoeden.
Op zijn drieëntwintigste werd Starr zelf vader. Hij was daarmee, naar de maatstaven van veel vrienden uit Lanett, bepaald geen vroege starter. In een interview uit 2024 vertelde hij dat studeren voor de meesten van hen nauwelijks een optie was geweest. Na school ging je werken, trouwen, kinderen krijgen. Starr had inmiddels een baan in een autoschadeherstelbedrijf, een huis en een auto. Hij wist wat het betekende wanneer een gezin en rekeningen niet wachten tot een muzikaal plan eindelijk eens lukt. Pas toen Blackberry Smoke in 2001 ontstond, besloot hij met de bandleden hun vaste banen op te geven. Tegen die tijd was hij gescheiden en had hij een kind te onderhouden. De andere toekomst die zijn vader hem had toegewenst, kwam niet zonder tussenstops.
In One Horse Town, verschenen op The Whippoorwill uit 2012, laat Starr iemand aan het woord die zo’n afslag niet neemt. De man uit het lied is drieëntwintig, getrouwd en vader van twee jongens. Hij noemt zichzelf al oud. Zijn zoons spelen honkbal; misschien kunnen ze dankzij dat spel later wel vertrekken. Hijzelf denkt dat zijn kansen verkeken zijn. Hij had het verder kunnen brengen, houdt hij zichzelf voor, maar hij heeft zich gevestigd. Het is een pijnlijke mengeling van trots en berusting. De plaats waar zijn familie thuishoort, lijkt tegelijk de plaats waar zijn mogelijkheden ophouden.
Starr schreef het nummer samen met Travis Meadows en Jeremy Spillman. Starr vertelde later dat hij en Meadows kort na hun kennismaking One Horse Town ontwikkelden vanuit hun gemeenschappelijke ervaring met kleine plaatsen in het zuidoosten van de Verenigde Staten. Dat maakt de ik-figuur niet tot een autobiografisch portret. Het maakt wel begrijpelijk waarom het lied zo weinig uitleg nodig heeft voor de sociale regels waartegen de verteller aanloopt. Je blijft omdat de anderen blijven. Wie weg wil, kan het gevoel krijgen daarmee zijn familie in de steek te laten.
Ook het arrangement zoekt de spanning niet in grote gebaren. Een harmonium zet de opname in; daarnaast krijgt de akoestische gitaar een nadrukkelijke plaats. Starr en medegitarist Paul Jackson laten aan het eind van maten geregeld open snaren klinken voordat ze van akkoord wisselen. Het geeft de slag een doorlopende, losse beweging, alsof de begeleiding geen haast heeft de volgende beslissing te nemen. Starr beschreef zelf hoe de openingslijn van a-klein naar C-groot schuift en het couplet weer in mineur begint. De muziek blijft in beweging, maar klinkt niet alsof ze ergens dringend moet aankomen. Precies daarin vindt de verteller een overtuigende bedding.
Het economische decor van Starrs jeugd verdween intussen grotendeels. De Lanett-fabriek sloot in 2006; in 2008 was ook de laatste plaatselijke vestiging van WestPoint Home in Chambers County dicht. Een bedrijf dat vroeger werk, woningen, scholen en vrijetijdsbesteding had ondersteund, kon zijn oude belofte niet meer waarmaken. Tot die vrijetijdsbesteding behoorden ooit ook honkbalcompetities die door de fabrieken werden gefinancierd. Of die geschiedenis bij het schrijven van One Horse Town een rol speelde, is onbekend. De overeenkomst is hoe dan ook opmerkelijk: een sport die ooit bij het leven rond de fabriek hoorde, is in het lied voor twee jongens misschien juist een weg eruit.
Starr was drieëntwintig toen hij zijn eerste kind kreeg en moest daarna nog uitvinden hoe hij zijn brood als muzikant kon verdienen. De vader uit zijn lied lijkt dat uitvinden voor zichzelf al te hebben opgegeven. Hij kijkt naar de honkballende jongens en laat de vraag waarheen een leven kan leiden nog maar aan hen over.
NR. 239 LITTLE RIVER BAND – IT’S A LONG WAY THERE
Voor Graeham Goble was heimwee negen uur autorijden; Little River Band heeft er een nummer van bijna negen minuten van gemaakt.
Roger McLachlan kwam in 1975 auditie doen bij Little River Band en hoorde een nummer dat hij niet kende. Drie stemmen, het gitaarritme van Beeb Birtles, een arrangement met nogal wat bochten. De Nieuw-Zeelandse bassist luisterde even en begon mee te spelen. De baspartij die hij ter plekke bedacht, beviel kennelijk zo goed dat hij haar ook op de plaat mocht spelen. Een sollicitatie die nog altijd op de plaat staat.
Het lied bestond toen al drie jaar. Graeham Goble had It’s A Long Way There in 1972 geschreven, kort nadat hij Adelaide had verlaten om in Melbourne zijn muzikale ambities na te jagen. Dat leek hem noodzakelijk, maar het afscheid viel hem zwaar. Hij miste zijn familie, zijn vertrouwde omgeving en, zo vertelde hij later, het eten thuis. In de eerste maanden reed hij ongeveer iedere drie weken terug naar Adelaide. Negen uur in de auto voor een familiebezoek en een maaltijd aan de vertrouwde tafel. Tijdens een van die ritten begon hij aan het nummer.
Goble speelde destijds in Mississippi, de groep waarin ook Beeb Birtles terechtkwam. Die laatste had bij Zoot naam gemaakt als bassist, maar was inmiddels overgestapt op gitaar. Toen Goble hem benaderde, liet Birtles weten niet naar de bas terug te willen. De muziek sprak hem echter zo aan dat hij zich als gitarist bij Mississippi aansloot. Later zou uit die groep Little River Band ontstaan, met Birtles nog altijd op gitaar en de nieuw aangetrokken McLachlan op bas. Het was juist Birtles’ gitaarspel dat McLachlan bij zijn auditie op het spoor van zijn baspartij bracht.
Mississippi speelde It’s A Long Way There al vóór de oprichting van Little River Band, bevestigde Birtles jaren later. Goble herinnerde zich hoe het nummer tijdens de jaren waarin de muzikanten vrijwel dagelijks optraden soms uitgroeide tot jams van twintig minuten. In de lange instrumentale passages ontdekte hij nieuwe muzikale ideeën, die hij noteerde, uitwerkte en aan het arrangement toevoegde. Het lied werd langer doordat er tijdens het spelen steeds iets bij kwam dat de moeite van het bewaren waard was.
Met de komst van Glenn Shorrock in 1975 veranderde vooral het vocale karakter. Shorrock had bij The Twilights en Axiom zijn kwaliteiten als frontman bewezen. Hij ontdekte hoe gemakkelijk zijn stem samengaat met die van Goble en Birtles. De drie besloten dat hun gezamenlijke zang op het podium stevig moest kunnen klinken, niet alleen aangenaam en verzorgd. Goble verzorgde de vocale arrangementen, Shorrock nam de leadzang voor zijn rekening en Birtles completeerde de harmonieën.
Die stemmen geven It’s A Long Way There zijn herkenbaarheid, maar de instrumenten voorkomen dat het een lange, keurige samenzangles wordt. De albumopname ontwikkelt zich vanuit een gitaarritme en een lage basfiguur. Daar komen de brede zangharmonieën en de strijkers bij, gearrangeerd door Peter Jones. De band laat ruimte voor uitgebreide instrumentale passages, waarin vooral het elektrische gitaarspel van Riccardo Formosa naar voren treedt.
Opvallend is hoe verschillend die bijdragen werken. De drie zangers zoeken voortdurend de samenhang, terwijl Formosa in zijn solospel juist alle ruimte krijgt om uit te wijden. McLachlans baspartij houdt ondertussen een herkenbaar ritmisch fundament overeind. Het nummer wisselt van gedaante zonder zijn samenhang te verliezen. Dat de band die lange, veranderlijke compositie ook daadwerkelijk gezamenlijk kon spelen, was allerminst vanzelfsprekend.
McLachlan vertelde later dat de muzikanten tijdens de studio-opname geen uitgeschreven arrangementen voor zich hadden en geen clicktrack gebruikten. Ze moesten de volgorde van de verschillende passages en de dynamische veranderingen onthouden. Alles zat in hun hoofden. Wie ooit met anderen heeft gemusiceerd, weet hoeveel onderling vertrouwen daarvoor nodig is. Je moet je eigen partij kennen, maar vooral blijven opletten wat de anderen doen.
Voor gitarist Riccardo Formosa kwam daar nog iets bij. Hij was op de opnamedag ziek, had koorts en stond naar eigen zeggen te rillen. Hij wilde eigenlijk maar één ding: naar huis, zijn warme bed in. Volgens zijn herinnering slaagde de groep erin de lange gezamenlijke uitvoering in één take vast te leggen. Dat zegt niet dat de volledige plaat, met alle toegevoegde instrumentatie, in één keer klaar was. Het vertelt wel iets over de concentratie van de muzikanten, en over een gitarist die op een beroerde dag een solo speelde waarvan hij decennia later nog steeds met voldoening kon vaststellen dat mensen hem waardeerden.
Toen het debuutalbum Little River Band in 1975 verscheen, duurde It’s A Long Way There ongeveer acht minuten en veertig seconden. Beeb Birtles herinnerde zich later een diskjockey in Florida die de hele albumversie draaide. Amerikaanse FM-stations boden destijds ruimte aan zulke lange stukken. Voor de commerciële single werd het nummer teruggebracht tot ongeveer vier minuten en zestien seconden. Die versie bereikte in 1976 de 28ste plaats van de Amerikaanse hitlijst. Ook in Nederland werd het een hit, met een dertiende plaats in de Top 40.
De single bewees dat Goble een lied had geschreven dat ook zonder de uitgebreide instrumentale passages overeind bleef. De albumversie laat iets anders zien: hoeveel afzonderlijke bijdragen er nodig waren om van die compositie een volwaardige groepsprestatie te maken. Van McLachlans tijdens een auditie bedachte baslijn tot Formosa’s uitgestrekte gitaarspel, van Jones’ strijkers tot de drie stemmen die het nummer zijn gezicht geven.
Graeham Goble heeft later verteld dat hij in zijn eigen tekst een diepere betekenis ontdekte dan het oorspronkelijke heimwee naar Adelaide. Misschien is dat onvermijdelijk wanneer je een lied zo lang met je meedraagt. Op de opname uit 1975 is intussen een merkwaardige keuze bewaard gebleven: de man die het nummer schreef en de aanleiding zelf had beleefd, zingt niet de hoofdpartij. Die liet hij aan Glenn Shorrock over. Goble staat tussen de anderen, hoorbaar in de harmonieën. Zijn persoonlijke verhaal is daarmee ook dat van de band geworden.
NR. 238 DEEP PURPLE – CHILD IN TIME
Voor de angst voor een kernoorlog had Deep Purple geen sirene nodig; ze hadden Ian Gillan.
Ian Gillan vond de toonsoort te hoog. Zijn collega’s bij Deep Purple hadden daar volgens zijn latere herinnering een eenvoudige oplossing voor: dan moest hij maar hoger zingen. Het klinkt als een nogal onzorgvuldige manier om met je zanger om te gaan. Zeker wanneer je bedenkt wat er in ‘Child In Time’ van hem wordt verlangd. Gillan begint nog tamelijk beheerst, maar enkele minuten later bevindt zijn stem zich op een hoogte waar de meeste rockzangers liever vandaan blijven. Het merkwaardige is dat je die hele weg omhoog nodig hebt om te begrijpen wat hij daar te zoeken heeft.
Het nummer verscheen in juni 1970 op In Rock, het album waarop de nieuwe bezetting met Gillan en bassist Roger Glover zich nadrukkelijk als hardrockband manifesteerde. Toch begint ‘Child In Time’ bijna voorzichtig. Jon Lord speelt een langzaam thema op zijn Hammondorgel, met een paar akkoorden die telkens terugkeren. Ian Paice beperkt zich aanvankelijk grotendeels tot bescheiden accenten op zijn bekkens. De band heeft alle gelegenheid om meteen indruk te maken, maar gunt de zanger eerst de tijd.
Dat orgelthema heeft een opmerkelijke voorgeschiedenis. In 1969 verscheen ‘Bombay Calling’ van de Amerikaanse psychedelische groep It’s A Beautiful Day. Het was een instrumentale compositie van ruim vier minuten, waarin de toetsen en de viool van David LaFlamme een belangrijke rol spelen. Jon Lord gebruikte het muzikale uitgangspunt tijdens een repetitie van Deep Purple. Bij de Amerikanen beweegt het thema door een betrekkelijk vlot instrumentaal stuk; bij Deep Purple wordt het vertraagd en krijgt het op het Hammondorgel een heel ander gewicht. De herkenbare akkoordbeweging blijft, maar Lord maakt er een lang uitgesponnen aanloop van. Waar ‘Bombay Calling’ zijn muzikale ideeën binnen vier minuten kwijt kan, heeft Deep Purple ruim tien minuten nodig.
Gillan kende de oorspronkelijke opname destijds naar eigen zeggen niet eens. Hij hoorde wat Lord speelde en begon te zingen. De woorden kwamen vrijwel vanzelf. De Koude Oorlog hield de muzikanten bezig, vertelde hij later in Top 2000 a gogo. De mogelijkheid van een nucleaire oorlog was angstaanjagend, maar hij wilde er geen letterlijk verslag van maken. Liever gebruikte hij beelden die ruimte lieten voor de verbeelding.
Hij richt zich tot een kind dat het onderscheid tussen goed en kwaad zal leren kennen. Verderop verschijnt een blinde man die op de wereld schiet. Kogels vliegen rond; wie nog niet getroffen is, kan weinig anders doen dan zijn hoofd buigen en afwachten. Het is een ongemakkelijke voorstelling. De schutter ziet niet waarop hij vuurt en de mogelijke slachtoffers hebben nauwelijks invloed op hun lot. Er valt geen herkenbare vijand aan te wijzen, geen veilige kant van de scheidslijn. In die paar regels zit iets van de machteloosheid die nucleaire bewapening zo beangstigend kon maken.
Maar het opmerkelijkste aan de tekst is misschien wel hoe weinig Gillan ervan nodig heeft.
Na ongeveer vijftig seconden begint hij te zingen. De eerste regels zijn helder, bijna vriendelijk van toon. Hij neemt lange ademhalingen en laat de uiteinden van zijn zinnen rustig uitklinken. Het Hammondorgel blijft het vertrouwde patroon herhalen. Dan verschuift de zang van woorden naar klanken. Eerst zijn er de donkere, ronde klinkers, vervolgens de opener ‘aa’-klanken. Gillan houdt de noten langer aan, zet ze steeds hoger in en bereikt uiteindelijk een gebied waarin zijn stem meer wegheeft van een schreeuw dan van een gezongen melodie. De begeleiding bouwt intussen mee aan de spanning.
Vooral die verandering van klinkers verdient aandacht. Een ronde ‘oe’ laat zich anders vormen dan een open ‘a’. Gillan gebruikt zijn stem niet uitsluitend om hoger te komen; de klank wordt gaandeweg feller en minder beschut. Uiteindelijk blijft er weinig over van de verstaanbare zanger die een paar minuten eerder zijn waarschuwing begon. De woorden zijn verdwenen, maar de menselijke stem staat nadrukkelijker op de voorgrond dan ooit.
Rond de derde minuut begint de band zich steeds ongeduldiger te gedragen. Een nadrukkelijk ritmisch figuur kondigt de omslag aan. Paice trekt het tempo omhoog, Glover houdt de beweging bijeen en Blackmore krijgt eindelijk alle ruimte voor zijn gitaar. Het middengedeelte ontwikkelt zich tot een opwindende, snelle instrumentale passage. Lord mengt zich in het geweld met zijn orgel. De muzikanten lijken elkaar voortdurend verder te willen drijven.
En dan, na ongeveer zes minuten, valt die opwinding weg.
Het langzame orgelthema keert terug. Lord speelt er nog even omheen voordat Gillan opnieuw begint. Dezelfde melodische beweging, dezelfde aanvankelijke beheersing, dezelfde lange weg naar boven. Alleen heeft de luisteraar inmiddels gehoord waar die weg eindigt.
De verrassing is verdwenen, de verwachting niet.
Daar zit het bijzondere van de tweede opbouw. De eerste keer kun je nog nieuwsgierig zijn naar de grenzen van Gillans stem. De tweede keer weet je dat hij ze gaat opzoeken. Terwijl Lord zijn vertrouwde akkoorden speelt, krijgt iedere volgende zangfrase daardoor iets onafwendbaars. Ook de instrumentale afloop verschilt: de eerste grote vocale uitbarsting maakte plaats voor Blackmores uitgestrekte gitaarsolo, maar na de tweede klim volgt geen nieuw instrumentaal avontuur. In de laatste minuut drijven orgel en stem samen naar een onstuimig einde. Gillan hoeft zich niet meer verstaanbaar te maken. De band heeft hem inmiddels alle gelegenheid gegeven zijn uiterste hoogte te bereiken.
Dat dit geen onschuldige vocale krachttoer was, werd in latere jaren steeds duidelijker. Gillan vertelde hoe hij soms bezwaar maakte wanneer ‘Child In Time’ op de setlist stond terwijl hij verkouden was. Hij wist dat de inspanning zijn stem kon beschadigen. Volgens zijn herinnering begon Blackmore dan toch aan het nummer. Roger Glover vertelde dat het publiek onmiddellijk enthousiast reageerde en Gillan zich vervolgens nauwelijks meer kon terugtrekken.
Uiteindelijk verdween ‘Child In Time’ uit het concertrepertoire van Deep Purple. Gillan wilde niet blijven proberen iets te zingen wat zijn stem niet langer op dezelfde manier aankon. Hij noemde het later een lied voor een jonge man.
Dat is misschien wel het meest menselijke aan deze opname. In een compositie over machteloosheid horen we een zanger die alles doet om controle over zijn stem te houden, juist wanneer hij haar tot het uiterste drijft. Hij moet zijn adem verdelen, de hoogte vinden, de spanning vasthouden en erop vertrouwen dat de muzikanten hem blijven volgen. Op de opname uit 1970 lukt dat twee keer.
Gillan besloot later liever te stoppen dan zijn vroegere prestatie halfslachtig na te doen. Luister naar de laatste minuut van ‘Child In Time’ en je kunt hem moeilijk verwijten dat hij die beslissing niet licht nam.
NR. 237 HUMBLE PIE – LIVE WITH ME
Steve Marriott wil haar terug én ten huwelijk vragen; dat hij heeft gelogen, vindt hij maar een detail.
De remmen van Jerry Shirleys Mini begaven het toen hij in de zomer van 1970 met NME-journalist Richard Green bij Steve Marriott arriveerde. De auto schoot door een pas gerepareerd tuinhek en kwam gedeeltelijk op het gazon tot stilstand. Marriott kwam naar buiten, bekeek de schade en concludeerde dat er maar weer een nieuw hek moest komen. Daarna gingen ze naar binnen om de nieuwe Humble Pie-plaat te draaien.
Een botsing als visitekaartje: voor een groep die later bekend zou staan om een overrompelende hoeveelheid bluesrock leek de toon gezet. Alleen begon dat album met Peter Frampton achter een orgel.
Op ‘Live With Me’, het openingsnummer van het derde album van Humble Pie, krijgt Frampton alle ruimte om te beginnen. Daarna vallen de drums van Jerry Shirley in, gevolgd door de gitaarpartijen van Marriott en Greg Ridley. Zo beschreef Green de opname in juli 1970. Hij hoorde hoe Frampton de aanzwellende muziek weer naar een zachte melodie terugbracht. Ook Record Mirror noemde het nummer in zijn recensie van 18 juli een vloeiend, ontspannen muziekstuk. Niet een akoestisch tussendoortje, maar een compositie van bijna acht minuten.
Die recensenten waren bepaald niet doof voor de hardere kant van de band. Green noemde de tweede albumkant nadrukkelijk luider en hoorde in ‘I’m Ready’ een hevige aanval van gitaar en drums. De interessante vraag is dus niet wanneer Humble Pie eindelijk hard leerde spelen. Het is hoe soepel vier muzikanten in dezelfde periode tussen verschillende manieren van spelen konden bewegen.
Shirley leverde daar veel later een aardig detail bij. In een interview uit 2023 herinnerde hij zich dat ‘Live With Me’ als instrumentale jam was begonnen. Zijn entree op drums moest een zogeheten press roll zijn: een aaneengesloten roffel die de overgang naar het gezamenlijke spel markeerde. Hij beschreef de opname als iets dat gaandeweg vorm kreeg. Na meer dan vijftig jaar is zo’n herinnering geen sessieverslag, maar ze vestigt wel de aandacht op de muzikale ingreep waarmee het aanvankelijk losse begin een bandnummer wordt.
Marriott noemde ‘Live With Me’ tegenover Green juist een podiumstuk. De groep had volgens hem de uitwerking behouden die ze op het toneel gebruikte. Een jam kan uitgroeien tot een concertnummer en vervolgens tot een studiotrack; de precieze volgorde is uit deze twee getuigenissen niet te reconstrueren. Beide leggen het gewicht bij de uitvoering. Hier hadden vier muzikanten kennelijk iets gevonden waarmee ze langer uit de voeten konden dan de gebruikelijke paar coupletten en refreinen.
Want die coupletten zijn op zichzelf nogal merkwaardig. De verteller is door zijn geliefde verlaten en probeert haar terug te praten. Hij heeft gelogen, geeft hij toe, maar werkelijk verkeerd heeft hij daarmee naar eigen zeggen niet gehandeld. Sterker: even later verwijt hij háár dat zij hem boos en verdrietig maakt. En omdat kennelijk iedere onderhandeling een volgende inzet vraagt, wil hij ook weten of ze zijn bruid wordt.
Het is een opmerkelijke verdeling van verantwoordelijkheden. Zij vertrekt, hij voelt zich tekortgedaan en zijn eigen leugen blijkt in zijn verslag vooral een misverstand. Marriott beschikt over een stem waarmee hij zo’n pleidooi aanzienlijk meer gewicht kan geven dan de woorden op papier verdienen. Alleen helpt de tekst de geloofwaardigheid van zijn personage bepaald niet. De zanger en de verteller zijn bovendien niet dezelfde persoon; van de vier gezamenlijk gecrediteerde componisten weten we niet wie de woorden schreef.
Dat het nummer alle tijd neemt, maakt die verhouding des te aardiger. De muziek zwelt aan, trekt zich volgens Greens beschrijving weer terug en geeft de instrumenten gelegenheid buiten de tekst om iets uit te werken. Het verlangen krijgt een bijna buitensporige lengte. Aan de eerlijkheid van de liefdesverklaring verandert die muzikale vrijgevigheid niets.
Humble Pie was vanaf de oprichting in 1969 al een groep met verschillende gezichten. Marriott kwam uit de Small Faces, Frampton uit The Herd, Ridley uit Spooky Tooth; de jonge Shirley completeerde het kwartet. Op de eerste albums gingen stevige rock, akoestische stukken en country-invloeden samen. Hun derde plaat, simpelweg Humble Pie geheten, verscheen in 1970 als eerste voor A&M, met Glyn Johns als producer en geluidstechnicus.
Frampton vertelde jaren later dat Johns vond dat de groepsleden hun beste kwaliteiten duidelijker moesten uitspelen: Marriott vooral zijn zang, Frampton zijn gitaar. Dat is een terugblik op een ontwikkeling, geen bewijs van één beslissend gesprek dat de band voorgoed veranderde. Op deze plaat speelt Frampton immers ook orgel en zingt hij ‘I’m Ready’. Marriott vond destijds vooral dat een album afwisseling moest bieden, zoals een concert.
Een jaar later zouden Rock On en vooral Performance: Rockin’ The Fillmore veel sterker de luidruchtige Humble Pie vastleggen in het collectieve geheugen. Frampton vertrok in 1971. Vanuit die afloop is het verleidelijk om in ieder eerder album alvast de onvermijdelijke richting te zoeken. ‘Live With Me’ verzet zich daartegen met een doodeenvoudig gegeven: deze band kon hard spelen zonder voortdurend haast te hebben.
De vier muzikanten geven de man die Marriott vertolkt bijna acht minuten om zijn geliefde terug te winnen. Een goede reden om hem te geloven moet hij zelf nog bedenken.
NR. 236 KINGDOM COME – WHAT LOVE CAN BE
Bij Kingdom Come is de muziek enorm, maar de vraag van Lenny Wolf heel klein: blijf bij me.
Toen een verslaggever van The Washington Post in juni 1988 met Kingdom Come meereisde van Hamburg naar Mainz, had manager Marty Wolff het graag over zaken. Platencontracten, tournees, de lange termijn. Hij was de man die de carrière van zijn muzikanten moest bewaken. Op de hoes van het debuutalbum stond zijn naam echter ook op een minder voor de hand liggende plaats: bij de songteksten. Zelfs bij ‘What Love Can Be’, de grote liefdesballad waarmee Lenny Wolf zijn meest kwetsbare kant liet horen.
Wolff had de Duitse zanger in 1983 naar Amerika gehaald en hem aan een contract bij MCA geholpen. Daar ontstond Stone Fury, de samenwerking tussen Wolf en gitarist Bruce Gowdy. Na twee albums hield die groep op te bestaan. Het verwachte succes was uitgebleven en Wolf wilde muzikaal een andere richting inslaan.
Hij trok zich enkele maanden terug om nieuwe nummers te schrijven. Zijn manager ging vervolgens met de demo’s langs platenmaatschappijen. Dat leverde belangstelling op van PolyGram, waar Derek Shulman, ooit zanger van Gentle Giant en inmiddels een invloedrijke A&R-man, mogelijkheden zag.
Shulman had wel een voorwaarde: rond Wolf moest een echte band worden gevormd. Volgens de latere bandgeschiedenis stelde PolyGram daarvoor een ontwikkelbudget beschikbaar. Het was geen ongewone gedachte voor een platenmaatschappij die een rockgroep in de markt wilde zetten. Een zanger met goede liedjes kon een contract krijgen, maar voor de podia en de promotie was meer nodig.
Het bijzondere was dat een van die liedjes de keuze van de muzikanten zou helpen bepalen.
‘What Love Can Be’ had Wolf geschreven met zijn oude gitarist Bruce Gowdy en manager Marty Wolff. Gowdy kreeg een muziekcredit naast Wolf, Marty Wolff deelde in het auteurschap van de tekst. Een compositie uit de oude kring van de zanger werd daarmee een belangrijk stuk gereedschap bij het bouwen van zijn nieuwe groep.
Voor het vinden van muzikanten schakelde Wolf Lucy Forbes in, die in Los Angeles contacten onderhield met gitaristen, bassisten en drummers. Kandidaten kregen een cassette met vier nummers die ze voor hun auditie moesten instuderen.
Op 27 mei 1987 verschenen gitarist Danny Stag en bassist Johnny B. Frank. Ze kenden elkaar al jaren en waren samen naar de auditie gekomen. Wolf zocht vooral een gitarist met een bluesgevoel, iemand die een solo kon opbouwen zonder zich uitsluitend op snelheid te verlaten.
Volgens zijn latere herinnering liet Wolf Stag improviseren over ‘What Love Can Be’. Die overtuigde hem meteen.
Dat is muzikaal goed te begrijpen. In een langzame bluesballad kun je als gitarist moeilijk verbergen wat je werkelijk te vertellen hebt. De noten staan betrekkelijk ver uit elkaar; hun timing, lengte en onderlinge samenhang krijgen alle aandacht. Een snelle reeks loopjes kan indruk maken, maar zegt weinig over het vermogen een melodische gedachte vast te houden. Stag kreeg op dit nummer alle gelegenheid om dat verschil duidelijk te maken.
Vervolgens moest er een drummer worden gevonden. Stag vertelde later dat kandidaten twee nummers speelden: eerst een snel stuk en daarna ‘What Love Can Be’.
Die keuze zegt iets over de band die Wolf wilde hebben. In een stevig rocknummer kan een drummer zijn kracht en snelheid bewijzen. Een ballad stelt andere eisen. Bij een traag tempo wordt iedere slag nadrukkelijker hoorbaar en moet de drummer de spanning bewaren zonder het lied op te jagen. Een grote drumkit is daarbij geen garantie voor een groot muzikant.
Uiteindelijk werd James Kottak aangenomen, die eerder bij Montrose had gespeeld. Over het aantal drummers dat hem voorging, herinnerden de betrokkenen zich later nogal verschillende aantallen. Maar over de indruk die Kottak maakte, bestond weinig verschil van mening.
Zo kreeg ‘What Love Can Be’ een eigenaardige positie binnen Kingdom Come. Het was een liefdeslied dat de muzikanten hielp selecteren die het later gezamenlijk zouden opnemen.
Op het debuutalbum uit 1988 duurt het nummer ruim vijf minuten. Het heeft het trage, bluesgerichte karakter van een ballad, maar de ruimte van een groot rockarrangement. Wolfs hoge zang, de nadrukkelijke gitaarpartijen en het gewicht van de begeleiding geven het lied een schaal die bij de productie van Bob Rock en Wolf past. Er is tijd voor de afzonderlijke frasen; de muziek hoeft nergens haast te maken om indrukwekkend te worden.
Daaronder ligt een tekst die niet bijzonder verfijnd is. Wolf bezingt iemand die hem heeft geholpen zijn plaats in de wereld te vinden. Door de liefde voelt hij zich bevrijd en mag hij eindelijk zijn wie hij wil zijn. Maar juist wanneer hij die vrijheid beschrijft, komt hij telkens terug bij zijn behoefte aan de ander. De geliefde moet dichtbij blijven, hem vasthouden en vooral niet verdwijnen.
Het heeft iets tegenstrijdigs. Iemand geeft hem de vrijheid zichzelf te zijn, en onmiddellijk daarna wil hij die persoon zo dicht mogelijk bij zich houden. De tekst probeert van die spanning geen ingewikkeld psychologisch vraagstuk te maken. Wolf zingt zijn verlangen uit met een directheid die soms bijna onbeholpen wordt. Een beeld waarin hij de tranen van zijn geliefde wil opvangen, ontlokte de Los Angeles Times destijds zelfs een vernietigende opmerking over de kwaliteit van de teksten.
Toch is die onbeholpenheid niet moeilijk te plaatsen. De melodie, het langzame tempo en de uitbundigheid van de stem geven de eenvoudige woorden een gewicht dat ze op papier nauwelijks zouden hebben. Een tekst waarin iemand voortdurend om nabijheid vraagt, kan op deze manier een hele concertzaal vullen.
Het publiek hoorde ondertussen vooral iets anders. Kingdom Come werd in 1988 voortdurend met Led Zeppelin vergeleken. Wolfs stem herinnerde aan Robert Plant, de gitaarpartijen aan Jimmy Page. De overeenkomsten waren soms moeilijk te ontkennen. Het succes van de single ‘Get It On’ maakte de discussie alleen maar groter.
Wolf vond de voortdurende vergelijking vermoeiend. Zijn manager keek er heel anders tegenaan. In The Washington Post gaf Marty Wolff tamelijk onverholen toe dat al die publiciteit ook platen verkocht. Voor een man die zich met contracten, promotie en de toekomst van zijn artiesten bezighield, was dat geen onbelangrijk argument.
Het verschil tussen zanger en manager is veelzeggend. Wolf wilde erkenning voor zijn muziek. Wolff wilde dat die muziek zoveel mogelijk mensen bereikte. Samen hadden ze woorden geschreven voor een ballad die juist alle grote ambities even opzijzette.
En de overige muzikanten? Zij hadden hun plaats in Kingdom Come mede aan datzelfde nummer te danken.
Danny Stag herinnerde zich later nog het moment waarop Kottak tijdens zijn auditie inviel. De gitarist had al na enkele tellen het gevoel dat ze de juiste drummer hadden gevonden. Hij keek naar het plafond en hoopte dat Wolf tot dezelfde conclusie zou komen.
NR. 235 VAN HALEN – JUMP
Eddie Van Halen raakt een paar toetsen aan en David Lee Roth denkt meteen dat alles mag.
In juli 1984 kreeg David Lee Roth een ongemakkelijke vraag. Journaliste Lisa Robinson wilde weten hoe het kon dat Van Halen ‘Jump’ jaren eerder had laten liggen. Roth betwijfelde of die oude versie wel zo had geklonken als de hit die inmiddels vijf weken bovenaan de Amerikaanse hitlijst had gestaan. Anders hadden ze hem toch niet afgewezen? Dat was achteraf een aantrekkelijke redenering.
Eddie Van Halen herinnerde het zich anders. Hij had het toetsenmotief al jaren eerder geschreven, maar toen hij het de groep liet horen, wilde volgens hem niemand ermee verder. Roth zou hebben gezegd dat Eddie een gitaarheld was en dus geen keyboards hoorde te spelen.
Dat is een merkwaardige functieomschrijving voor iemand die zijn eigen band van muziek voorziet.
Bovendien was Eddie niet aan zijn eerste kennismaking met het klavier toe. Hij had als kind piano leren spelen en op ‘And the Cradle Will Rock…’ uit 1980 al een Wurlitzer door zijn gitaarversterkers gejaagd. Het resultaat klonk zo weinig als een piano dat hij luisteraars moest vertellen wat ze hoorden. Eddie vertelde later dat de band ook toen al moeite had met het beeld van een gitaarheld achter toetsen. De man mocht blijkbaar alles uit zijn instrument halen, zolang het maar een gitaar was.
Voor ‘Jump’ wilde hij een ander geluid. Hij werkte het motief uit op een Sequential Circuits Prophet-10, maar volgens zijn terugblik ging er telkens een zekering aan zodra hij de klank vond die hij zocht. Ook een tweede exemplaar gaf het op. Uiteindelijk leverde een Oberheim OB-Xa wél wat hij nodig had.
In zijn nieuwe studio 5150 kon Eddie de opname zelf organiseren. Hij had de ruimte bij zijn huis laten bouwen omdat hij meer zeggenschap wilde over zijn muziek. Geluidstechnicus Donn Landee stond hem daarin bij. Eddie vertelde later dat de band de basis van ‘Jump’ opnam met hem achter de toetsen; zijn gitaar werd pas daarna toegevoegd. Op de grootste single van een van de beroemdste gitaristen ter wereld kwam de gitaar dus als aanvulling.
Ook producer Ted Templeman moest aan het idee wennen. Hij vond het motief aanvankelijk wel erg pop. Eddie herinnerde zich later dat Templeman onmiddellijk een hit hoorde zodra de opname vorm kreeg. Templeman zelf vertelde het genuanceerder: Eddie had hem midden in de nacht opgehaald om het resultaat te laten horen, en hij vond dat het werkte, maar hij bleef bedenkingen houden bij de muzikale koers. Hij wilde dat Van Halen zijn scherpe kanten behield. Het ging hem niet om de vraag of Eddie een synthesizer kón bespelen.
Het toetsenmotief heeft nauwelijks muzikale poespas nodig. De opening beweegt tussen eenvoudige G-, C- en F-akkoorden, in een figuur dat je onmiddellijk onthoudt. Alex Van Halen en Michael Anthony leggen er een stevig ritme onder. Eddie speelt geen demonstratie van zijn toetsenvaardigheid. Hij heeft een muzikaal gebaar gevonden dat alle ruimte laat voor de stem.
En die plek neemt Roth volledig in.
Zijn tekst lijkt een aansporing om iets te wagen, al klinkt hij niet als iemand die rustig met je over de voor- en nadelen wil praten. De zanger werkt liever met een grijns en een duwtje in de rug. Over de aanleiding vertelde hij in 1984 een aanzienlijk minder opgewekt verhaal: op televisie had hij een nieuwsbericht gezien over een man die boven op een gebouw in Los Angeles stond en dreigde te springen. Terwijl omstanders de man volgens Roth toeriepen het niet te doen, dacht de zanger aan het omgekeerde. Hij vertelde Robinson dat hij die gedachte later een veel positievere bestemming had gegeven. Het verhaal over de televisiereportage is zijn eigen herinnering; de gebeurtenis zelf is daarmee niet onafhankelijk vastgesteld.
Templeman vond de associatie met zelfdoding aanvankelijk zo ongelukkig dat hij bezwaar maakte tegen de tekst. Roth hield vol dat ‘jump’ ook voor het nemen van een kans stond. En, zo vertelde Templeman later, voor het veroveren van een vrouw. Je hoeft Roths dubbelzinnigheid niet bijzonder subtiel te vinden om te erkennen dat hij precies begreep wie die woorden moest zingen. Zijn bravoure maakt een wel erg dwingend refrein tot een feestelijke uitnodiging.
De instrumentale passage is minstens zo eigenwijs. Na de vertrouwde, helder klinkende akkoorden wijkt de harmonie voor Eddie’s gitaarsolo naar een andere toonsoort uit. Vervolgens nemen de toetsen het weer over. Eddie vertelde bovendien dat hij de solo later in delen had opgenomen. De beroemde gitarist die zijn bandgenoten met een eenvoudig synthesizermotief moest overtuigen, bouwde zijn gitaarmoment achteraf in elkaar. Op een plaat met zulke grootse gebaren is dat een heerlijk alledaags stukje studiowerk.
‘Jump’ werd Van Halens enige Amerikaanse nummer-één-single. Templeman erkende later dat hij het commerciële potentieel had onderschat, maar hij draaide de plaat zelf nog altijd niet graag. Vooral het toetsenbordgeluid bleef hem tegenstaan. Hij had gevreesd voor stadionmuziek en hoorde het nummer vervolgens, zo vertelde hij, vóór wedstrijden in sportarena’s terug.
NR. 234 CINDERELLA – NOBODY’S FOOL
Tom Keifer probeert hier vooral heel hard te klinken als iemand die allang over haar heen is.
Een drummer uit een van Tom Keifers vroege bands gaf hem een plaat cadeau: Live at the Regal van B.B. King. Keifer luisterde naar de gitarist en vond dat die wel erg veel op Jimmy Page leek. De drummer moest lachen. Het was andersom. Keifer vertelde het jaren later in een interview met American Blues Scene. Hij had al jaren naar Led Zeppelin, de Rolling Stones en Janis Joplin geluisterd en hun manier van spelen en zingen proberen te doorgronden. Alleen wist hij nog niet dat hij via hen al met één voet in de blues stond.
Het is een aardiger voorgeschiedenis voor Cinderella dan de gebruikelijke discussie over kapsels. Op de hoes van Night Songs uit 1986 poseren vier mannen die zich moeiteloos voegen naar de hardrockmode van dat moment. Toch vertelde Keifer al in september van dat jaar aan de Los Angeles Times dat niet zozeer AC/DC, maar Humble Pie voor hem een bepalende invloed was. Wie alleen naar het uiterlijk keek, zou moeite hebben die muzikale stamboom te herkennen.
Maar hoe herken je die achtergrond in Nobody’s Fool? Het is tenslotte geen twaalfmatenblues en doet ook geen poging er een te worden. Het nummer staat stevig in de traditie van de grote Amerikaanse rockballad: een rustige aanloop, vervolgens volle versterkers en een refrein dat gemaakt lijkt om door een zaal te worden teruggezongen. Andy Johns voorzag de debuutplaat van een zorgvuldig gepolijst geluid. Keifer zou later toegeven dat hij die eerste plaat achteraf graag wat minder glad had gehoord.
Juist aan de bouw van Nobody’s Fool valt iets te ontdekken. De gitaar begint niet met een stoer akkoord dat alle ruimte opeist. Er klinkt een telkens terugkerend figuur van afzonderlijk aangeslagen noten, in mineur. Het blijft ook onder het eerste couplet herkenbaar. Pas wanneer de verteller zijn onafhankelijkheid begint uit te roepen, worden de akkoorden massiever. In de refreinen gaat het niet meer om een kleine gedachte die zich herhaalt, maar om een verklaring die het hele arrangement moet dragen.
En dan die gitaren. Na het eerste refrein neemt Jeff LaBar een korte solo. Verderop spelen Keifer en LaBar om beurten over hetzelfde terugkerende figuur, waarna hun partijen samenkomen in harmonielijnen. In die opeenvolging komen twee kanten van dezelfde erfenis samen: de uitgesponnen, melodische gitaarfrasen die de bluesrock van de jaren zeventig groot maakten, en de strak geregisseerde hardrock die Cinderella in 1986 speelde. Het gaat niet om een bewijs dat elke noot rechtstreeks van B.B. King afstamt. Wel om de manier waarop twee gitaristen met melodische gebaren spanning maken, voordat de grote akkoorden terugkeren.
Keifer heeft zelf uitgelegd waarom hij die muziek niet als een breuk met de blues beschouwde. De melodieën en riffs op Night Songs waren volgens hem sterk op de bluestoonladder gebaseerd; de teksten gingen over alledaagse ervaringen. Nobody’s Fool noemde hij een lied over het einde van verliefdheid. Dat betekent nog niet dat liefdesverdriet exclusief bluesmateriaal is. Het zegt iets interessanters over zijn werkwijze: hij gebruikte de muzikale taal die hij via zijn rockhelden had geleerd om een heel herkenbaar soort menselijke onredelijkheid te beschrijven.
De man in het lied beweert dat hij zijn les heeft geleerd. Intussen telt hij zijn tranen, belt iemand die niet opneemt en blijft herhalen dat hij zich niet opnieuw voor de gek laat houden. Zijn woorden zijn beslist, zijn gedrag aanzienlijk minder. Keifer maakte later duidelijk dat hij niet één voormalige geliefde bezong; hij had verschillende ervaringen van teleurstelling samengebracht. Dat houdt de biografie buiten de tekst en maakt de verteller er alleen maar geloofwaardiger door.
In 1988 verscheen Long Cold Winter, met meer ruimte voor akoestische instrumenten en uitgesprokener bluesrock. Het was verleidelijk dat als een nieuwe richting te zien, maar Keifer beschouwde het vooral als een ontwikkeling in arrangement en productie. De ingrediënten waren er volgens hem op Night Songs al.
Een betere proef is wat hij later met Nobody’s Fool deed. In 2007 verscheen onder zijn eigen naam een akoestische heropname op VH1 Classic Presents: Metal Mania – Stripped, Vol. 3. Waar het oorspronkelijke albumstuk bijna vijf minuten duurt, is deze versie in net geen drie minuten voorbij. Keifer beschreef haar als uitzonderlijk kaal, zo direct alsof hij bij de luisteraar in de kamer zat. Hij maakte voor dezelfde reeks ook een Delta-bluesbewerking van Shake Me, maar koos bij Nobody’s Fool niet voor zo’n stijloefening. Hier kreeg het bestaande lied juist een soberder presentatie.
Daarin schuilt misschien het meest veelzeggende aan zijn muzikale afkomst. Je hoeft de vervormde gitaren van 1986 niet weg te denken om de bluesinvloed serieus te nemen, maar je hoeft die invloed evenmin uit elk akkoord te persen. Keifer had bij B.B. King ontdekt dat enkele noten meer konden zeggen dan een hele voorraad kunstgrepen. In Nobody’s Fool is er juist een overvloed aan middelen. De woorden, de herhalingen, de stemmen van twee gitaren: alles werkt mee om een afscheid definitief te laten klinken.
En toch heeft deze man bijna vijf minuten nodig om ons te vertellen dat hij nergens meer mee zit.
NR. 233 BOB SEGER & THE SILVER BULLET BAND – MAINSTREET
Bob Seger kwam als verlegen jongen voor de blues, maar zijn ogen bleven bij de danseressen hangen.
In juni 1977 stonden de winkelpanden van 109 tot 121 East Ann Street in Ann Arbor dichtgetimmerd. Kapperszaken, een schoenmakerij, eetgelegenheden en biljartzalen hadden er decennialang deel uitgemaakt van een levendig zwart zakendistrict. Diezelfde maand bereikte Bob Segers ‘Mainstreet’ de 24ste plaats in de Amerikaanse hitlijst. Het lied hield een jeugdherinnering levend aan een buurt waarvan het oude uitgaans- en zakenleven grotendeels verdwenen was. Alleen heette de straat uit Segers herinnering helemaal geen Main Street.
Seger groeide op in Ann Arbor, een universiteitsstad in Michigan. Als jongen van een jaar of twaalf liep hij naar een club aan Ann Street, vlak bij de echte Main Street. Binnen speelde Washboard Willie met zijn bluesband. Seger mocht er vanwege zijn leeftijd niet in, dus bleef hij buiten staan. Hij kon de muziek horen en door het raam mensen zien dansen. Soms verscheen er een meisje dat zijn aandacht langer vasthield. Jaren later vertelde hij met zichtbaar plezier over die avonden. Hij luisterde naar de rhythm-and-blues en keek naar de vrouwen. Het was een leeftijd waarop beide ontdekkingen zich nogal moeilijk van elkaar lieten scheiden.
In ‘Mainstreet’ kreeg die herinnering de vorm van een onbeantwoorde verliefdheid. De jongen staat bij een club zijn moed bijeen te rapen, kijkt naar een danseres, wacht soms tot sluitingstijd en blijft uiteindelijk toch op afstand. De volwassen verteller kan jaren later nog steeds in die straat terechtkomen zodra hij zich eenzaam voelt. Hoeveel van de vrouw uit het lied werkelijk heeft bestaan, valt niet vast te stellen. De club en de muziek waren er, maar Seger schreef een lied, geen getuigenverklaring.
Washboard Willie was ondertussen heel wat meer dan een muzikant die toevallig de jeugd van een toekomstige rockster opluisterde. Hij heette William Paden Hensley, was afkomstig uit Alabama en bouwde in Detroit een bestaan als bluesmuzikant op. Zijn specialiteit was het wasbord, dat hij als ritme-instrument bespeelde. In 1956 begon hij zijn eigen groep, The Super Suds of Rhythm, met onder anderen pianist Boogie-Woogie Red en gitarist Calvin Frazier. De band trad geregeld op in Detroit en Ann Arbor. De Detroit Sound Conservancy bewaart een van Willies wasborden. Een bescheiden voorwerp, maar het vertegenwoordigt een hele muzikale loopbaan die zich grotendeels buiten de landelijke schijnwerpers afspeelde.
De clubs waar Seger naar luisterde, maakten deel uit van een groter sociaal leven. In Ann Arbor konden zwarte inwoners zich lange tijd niet vrij op de woningmarkt bewegen. Makelaars wezen gezinnen vooral op huizen in de bestaande zwarte buurten; in andere stadsdelen werd hun de toegang geregeld geweigerd. Rond North Fourth Avenue en Ann Street groeide daardoor een netwerk van ondernemingen en ontmoetingsplaatsen waarin zwarte inwoners hun eigen voorzieningen organiseerden. Voor de jongen buiten het clubraam was de muziek een opwindende ontdekking. Voor de bezoekers binnen waren deze gelegenheden ook onderdeel van hun dagelijks leven.
In de historische archieven van Ann Arbor krijgen die plekken namen. Sanford’s Shoe Repair repareerde er jarenlang schoenen. Bij Easley’s Barber Shop lieten mannen hun haar knippen; David Keaton exploiteerde Midway Lunch. Er waren biljartzalen, cafés en andere zaken waar mensen elkaar ontmoetten. Oud-bewoonster Audrey Lucas herinnerde zich later de kappers, de biljartzaal en de gelegenheid waar je schoenen kon laten poetsen. Haar herinneringen geven de straat een ander aanzien dan Segers blik door het raam. Hier kende men de mensen achter de toonbank.
Toen Seger ‘Mainstreet’ in 1976 opnam, koos hij muzikaal niet voor een reconstructie van die oude bluesavonden. De opname kwam tot stand bij Muscle Shoals Sound Studio in Alabama, met de befaamde Muscle Shoals Rhythm Section. Pete Carr speelde de herkenbare gitaarinleiding, Jimmy Johnson de slaggitaar, David Hood de bas, Roger Hawkins de drums en Barry Beckett de toetsen. Hawkins herinnerde zich later hoe Carr met dat gitaarmotief kwam. Zelf speelde hij wat hem bij het nummer passend leek. Het resultaat is een beheerste rockopname waarin de muzikanten de zanger alle gelegenheid geven om zijn herinnering te vertellen.
Dat beroemde gitaarmotief heeft nog een interessante muzikale eigenschap. Musicoloog David Temperley wees erop dat de inleiding en de coupletten een mixolydische toonladder gebruiken, met een verlaagde zevende toon. In het gedeelte vlak voor het refrein verschuift de muziek naar een gewone majeurtoonladder. Juist daar richt Seger zijn aandacht op die ene vrouw, die voor hem anders is dan de anderen. Even krijgt de melodie een lichtere kleur. Zodra de titelregel terugkeert, keert ook de oorspronkelijke toonladder terug. Wie daar bij een volgende luisterbeurt op let, hoort hoe zorgvuldig de herinnering muzikaal is opgebouwd.
Ondertussen veranderde Ann Street. De sluiting van ondernemingen in de jaren zeventig had verschillende achtergronden. Lokale archieven beschrijven criminaliteitsproblemen rond enkele bars en biljartzalen, politieoptreden en de gevolgen van herontwikkeling. Die ontwikkelingen troffen een zakendistrict dat tientallen jaren een belangrijke plaats in het zwarte gemeenschapsleven had ingenomen. In juni 1977 waren alle winkelpanden van het historische blok gesloten en dichtgetimmerd. Dat ‘Mainstreet’ juist toen zijn hoogste Amerikaanse hitnotering bereikte, was een historische samenloop. Seger had geen protestlied over de teloorgang van de buurt geschreven. Hij had vastgelegd wat die plek voor hem als jongen betekende.
De geschiedenis van Ann Street bleef niet uitsluitend in zijn lied bewaard. In 1996 nam buurtactiviste Lucille Hall Porter het initiatief voor het African American Downtown Festival, dat de herinnering aan de zwarte ondernemingen en gemeenschapsorganisaties van het gebied levend houdt. Ook de plaatselijke bibliotheek en het African American Cultural & Historical Museum verzamelden foto’s, adressen en herinneringen van voormalige bewoners.
Toen Seger in 2011 opnieuw over de bluesavonden van zijn jeugd vertelde, wist hij de naam van de club niet meer. De namen van de schoenmaker, de kappers en de mensen achter de andere ondernemingen staan nog wel in de plaatselijke archieven.
NR. 232 BOB DYLAN – HOUSE OF THE RISING SUN
Bij Bob Dylan stapt de vrouw die iedereen voor New Orleans waarschuwt zelf weer op de trein ernaartoe.
Een gokker kan in een lied heel wat schade aanrichten. Bij Bob Dylan is hij de geliefde van de hoofdpersoon. Bij The Animals is hij haar vader geworden. Nou ja, háár vader: de hoofdpersoon is inmiddels ook van geslacht veranderd. Het zijn merkwaardige verschuivingen in een lied waarvan miljoenen mensen de eerste gitaarakkoorden herkennen. Leg de twee versies naast elkaar en je merkt hoe ver een lied kan reizen zonder dat de trein uit de tekst verdwijnt.
Eric Burdon zingt in 1964 over een jongen wiens leven in New Orleans is geruïneerd. Zijn moeder naaide zijn spijkerbroek, zijn vader was een gokker. Wanneer de waarschuwing komt, spreekt hij die moeder aan, of moeders in het algemeen: zij moet haar kinderen vertellen zijn voorbeeld niet te volgen. Het klinkt als iemand die zijn eigen geschiedenis tenminste nog als afschrikwekkend voorbeeld kan gebruiken. De opname van The Animals heeft het verhaal zo stevig naar zich toegetrokken dat ze voor velen de bekendste vorm van het lied is geworden.
Twee jaar eerder stond het ook al op Dylans debuutalbum, maar daar spreekt een vrouw. Zij is een van de meisjes die door het huis ten onder gingen. De gokker is haar geliefde. Haar waarschuwing is bestemd voor haar jongere zus, die moet wegblijven van die plek. Het is een klein en groot verschil tegelijk. Een moeder kan alle kinderen waarschuwen; een oudere zus heeft één jonger meisje voor ogen dat haar misschien nog zal geloven.
Alleen staat die oudere zus zelf alweer op het perron.
Eén voet op het perron, één in de trein: zo beschrijft ze haar vertrek. Ze kondigt aan naar New Orleans terug te gaan en daar haar laatste dagen te slijten. Waarom ze terugkeert, vertelt het lied niet. De vrouw ziet de afloop kennelijk somber in, maar dat geeft ons nog niet het recht haar machteloosheid, koppigheid of beweegredenen in te vullen. Het is al pijnlijk genoeg dat zij het gevaar voor haar zus kan aanwijzen en zelf dezelfde kant op reist.
De oorspronkelijke hoestekst van Dylans album spreekt over een vrouw die door armoede in de prostitutie is beland. Dat is een oude interpretatie, geen bewijs dat er één aanwijsbaar bordeel met deze naam bestond. En Dylan heeft het verhaal niet uitgevonden. Folklorist Alan Lomax nam in september 1937 in Kentucky een versie op van de zestienjarige Georgia Turner. Toen de tekst in 1941 in een liedboek verscheen, waren daarin ook coupletten verwerkt uit een andere verzamelde versie, van Bert Martin. De overlevering was dus al een vorm van bewerken voordat Dylan zijn eerste plaat maakte.
In Greenwich Village hoorde hij het nummer van Dave Van Ronk. Die had de akkoorden veranderd en er een dalende baslijn in aangebracht, een vondst die uit zijn belangstelling voor jazz voortkwam. Volgens Van Ronks latere relaas wilde hij het zelf opnemen en had hij Dylan gezegd dat hij liever niet had dat die hem voorging. Dylan bleek het al op band te hebben gezet. Van Ronk vertelde met enige bitterheid en plezier hoe het publiek hem vervolgens voor een navolger van Dylan hield. Toen The Animals ermee scoorden, overkwam Dylan naar Van Ronks zeggen hetzelfde: die zou het van de Britten hebben overgenomen.
Het zijn aardige verwikkelingen, maar die akkoorden zijn interessanter dan de vraag wie nu het eerst iets bezat. In Dylans opname zakt de bas onder de gitaarakkoorden stapsgewijs omlaag. Aan het einde van de reeks begint die beweging opnieuw. De begeleiding markeert de bekentenis en de waarschuwing niet als twee verschillende scènes; onder beide loopt hetzelfde patroon door. De woorden voor de jongere zus krijgen dezelfde gitaarbegeleiding als de woorden waarmee de verteller haar eigen terugkeer aankondigt.
The Animals laten de elektrische gitaar eerst losse noten van ieder akkoord aftasten. Het steeds terugkerende patroon krijgt met orgel, bas en drums een veel voller gewicht. Alan Price kan tussen de coupletten met zijn orgel uitpakken; Eric Burdon zet er een krachtig aangezette zanglijn tegenover. De spanning ligt hier minder in het horen van één man en zijn gitaar dan in een band die de herhaling onverminderd laat doordraaien. De tekst heeft ondertussen de vader op de plaats van de geliefde gezet en de moeder op die van de jongere zus.
Dat maakt de ene uitvoering niet eerlijker of beter dan de andere. The Animals maakten van dit overgeleverde lied een formidabele rockplaat. Alleen hoor je bij Dylan een familieverhouding die in de hitversie ontbreekt. De vrouw kan iets voor haar zus wensen wat zij voor zichzelf niet meer in het vooruitzicht stelt. Het is een betrekkelijk klein verschil tussen twee teksten, maar wel een verschil dat je na het horen niet meer zo gemakkelijk kwijtraakt.










